PARYŻ

Wersal, miejscowość położona ok. 25 km na południowy zachód od Paryża. Dojazd drogą nr 10, pociągiem lub RER C5 (kierunek Versailles Rive Gauche). W początkach XVII w. znajdował się tu zameczek myśliwski Ludwika XIII, wystawiony w 1624 r. i skromnie rozbudowywany do 1640 r. W 1661 r. Ludwik XIV postanowił wznieść tu okazałą rezydencję królewską, skutkiem czego od 1678 r. W. faktycznie pełnił funkcje stolicy Francji. Zanim jednak do tego doszło, ogrody wersalu2podjęto prace budowlane o rozmachu największym w ówczesnej Europie. Pracowało tu niekiedy naraz aż 36 tys. osób (i 6 tys. koni), a głównymi architektami byli Louis Le Vau i Jules Hardouin-Mansart. Założenie artystyczne, projekt i częściowo realizacja wystroju wnętrza są dziełem Charlesa Le Bruna, a słynny projektant królewskich ogrodów – André Le Nôtre sięgnął tu szczytu swoich możliwości.

Najpierw wokół starego budynku powstały dwa skrzydła i pawilony, budowane przez Le Vau, które utworzyły pierwszy, wydłużony dziedziniec. Jego przylegająca do starego pałacu część wyłożona jest marmurowymi płytami. Po 1678 r. Mansart dobudował dwa ogromne skrzydła boczne i stworzył najbardziej reprezentacyjną część pałacu – Galerię Zwierciadlaną, a także wiele realizacji w parku, m.in. pałacyk Grand Trianon. W 1710 r. powstała, także wg jego projektu, dwupoziomowa barokowa kaplica. Kolejnym wielkim realizatorem budowli w Wersalu był architekt Jacques-Ange Gabriel, który wybudował m.in. prawe skrzydło Dziedzińca Ministrów oraz w parku pałacyk Petit Trianon. Jego dziełem jest także wybudowana w 1770 r. opera, oddana do użytku z okazji ślubu Ludwika XVI z Marią Antoniną. W 1818 r., za sprawą króla Ludwika XVIII, architekt Alexandre Dufour dobudował lewe skrzydło Dziedzińca Ministrów. W latach 60-tych XX w. rozpoczęły się prace rewaloryzacyjne zespołu pałacowego i ogrodowego.

Ludwik XIV oficjalnie przeprowadził się do W. w 1682 r., po stłumieniu paryskiej Frondy. W czasach świetności rezydencji mogło przebywać w niej nawet 20 tys. osób. Miejscowy garnizon wojska liczył 9 tys. żołnierzy, a pałacowa służba 5 tys. osób. Dwór królewski, wespół z ministrami Francji, mieszkający w pałacu za czasów “Króla-Słońce” składał się z ok. tysiąca dostojników, obsługiwanych przez 4 tys. służących. Dworskie stajnie mieściły 2.500 koni i 200 pojazdów. Gdy w 1715 r. zmarł Ludwik XIV, dwór na kilkanaście lat opuścił W., ale w 1722 r. 12-letni Ludwik XV powrócił do podparyskiej rezydencji, która ponownie stała się siedzibą centralnych władz Francji. Tutaj właśnie w 1756 i 1757 r. podpisano traktaty sojusznicze z Austrią, które dały początek wojnie siedmioletniej. Ludwik XVI z żoną, Marią Antoniną na stałe zamieszkał w Wersalu w 1774 r. 5 października 1789 r. podjudzony przez Marata i lewicową część Konstytuanty tłum kobiet paryskich z dzielnicy St. Antoine i przekupek z Hal, którym towarzyszyło ok. 20 tys. rewolucjonistów z tzw. Gwardii Narodowej wtargnął do pałacu i po zamordowaniu strażników, strzegących sypialni Marii Antoniny, zaczął szturmować drzwi znienawidzonej królowej. Ta ukryła się w apartamentach Ludwika XVI, który przemówił do atakujących i obiecał, że podporządkuje się ich żądaniom. Zmuszony, król podpisał nową konstytucję i Deklarację Praw Człowieka i Obywatela. Nazajutrz zmuszono parę królewską do przeniesienia się do Tuileries w Paryżu, co, jak wiadomo, zakończyło się obaleniem monarchii i zgilotynowaniem Ludwika XVI i Marii Antoniny. Osobną częścią zespołu pałacowego są słynne ogrody wersalskie, zaprojektowane przez André Le Nôtre’a i stworzone pod jego kierunkiem w latach 1661-68. Zajmują powierzchnię 100 hektarów i to one właśnie, obok Galerii Zwierciadlanej, są najbardziej znaną częścią Wersalu. Poza przepięknymi rzeźbami, barwnymi rabatami kwiatowymi i zespołami starannie dobranych drzew, szczególne miejsce zajmują tu urządzenia wodne. O blisko kilometr na zachód od parkowej fasady pałacu (liczącej prawie 600 metrów długości!) rozpoczyna się Wielki Kanał (nawiązanie do Canale Grande w Wenecji), o 62 m szerokości i o długości ok. 2 km. Przecina go Mały Kanał. Po obydwu urządzano przejażdżki królewskimi gondolami. W myśl pierwotnej koncepcji Le Nôtre’a park w Wersalu ozdabiało 1400 basenów i fontann. By zapewnić dla nich dostateczną ilość wody, wybudowano zaporę na pobliskiej rzece Bièvre, zdrenowano 15 tys. ha okolicznych gruntów, w końcu zaczęto sprowadzać wodę aż z Sekwany. W północnej części parku znajduje się m.in. pałac Grand Trianon, wybudowany przez Mansarta w 1687 r. w stylu włoskim i Petit Trianon, który zaprojektował Gabriel w 1762 r. Pierwszy z nich służył jako mniej oficjalna rezydencja Ludwika XIV, a później – Napoleona, zaś drugi wzniesiony został na polecenie Madame de Pompadour, mieszkała w nim potem także pani du Barry, obydwie związane z Ludwikiem XV, a następnie przebywała tu królowa Maria Antonina, a na końcu siostra Napoleona – Paulina. W pobliżu znajduje się ośmioboczny Belweder wg projektu Richarda Mique’a i sztuczna wioska Hameau, wybudowana dla marzycielskiej Marii Antoniny, przez Mique’a i Huberta Roberta.  czasie Rewolucji Wersal ucierpiał stosunkowo niewiele. Sporo sprzętów i dzieł sztuki sprzedano na licytacjach, część obrazów trafiła do Luwru. Napoleon niezbyt lubił Wersal, ale przebywał tu często i on, i jego rodzina. W okresie Restauracji król Ludwik Filip w 1833 r. postanowił przeznaczyć część pałacu na muzeum historyczne, jednocześnie Wersal nadał pełnił funkcję reprezentacyjną, nie tylko dla Francji. Od września 1870 do marca 1871 r. była tu główna kwatera wojsk pruskich i tutaj właśnie 18 stycznia 1791 r. król Prus Wilhelm I ogłosił powstanie cesarstwa niemieckiego i sam został proklamowany jego pierwszym cesarzem. 18 marca 1871 r. wybuchło w Paryżu powstanie komunardów i rząd Adolphe Thiersa wycofał się do Wersalu. Walki o władzę w Paryżu określano jako walkę Komuny z Wersalczykami. W maju komunardzi usiłowali zdobyć Wersal, ale zostali wyparci i 21 maja Wersalczycy wrócili do Paryża. 21 stycznia 1875 r. w Wersalu przyjęto konstytucję Trzeciej Republiki. 28 czerwca 1919 r. w Galerii Zwierciadlanej podpisano pokój z Niemcami, kończący I wojnę światową (Traktat Wersalski).

Pałac w Wersalu stanowi przede wszystkim wyraz apoteozy króla Francji Ludwika XIV, nazywanego “Królem-Słońce”, który mówił o sobie L’état c’est moi – państwo to ja. Wejście do zespołu pałacowego prowadzi przez bramę główną, zwieńczoną złoconym herbem królewskim. W głębi brukowanego Dziedzińca Ministrów, obramowanego pałacowymi Skrzydłami Ministrów stoi konny posąg Ludwika XIV z 1835-37 r., dłuta Pierre Carteliera i jego ucznia Louisa Petitota. W tym miejscu stała niegdyś złocona brama, oddzielająca Dziedziniec Ministrów do Dziedzińca Królewskiego, do którego mieli dostęp tylko członkowie rodziny królewskiej i ich najbliższa świta. Kolejny dziedziniec, usytuowany przed najstarszą (z czasów Ludwika XIII) częścią pałacu, nazywany jest Marmurowym (z powodu płyt jakimi go wyłożono). W prawym skrzydle znajduje się wejście do pomieszczeń przeznaczonych do zwiedzania. Są to kaplica królewska, salon Herkulesa, wielkie apartamenty królewskie, m.in. salony Diany, Wenus, Marsa, Merkurego i Apollina, sala Wojny i przede wszystkim słynna Galeria Zwierciadlana – największe i najbardziej reprezentacyjne pomieszczenie pałacu. Interesujące są również udostępnione do zwiedzania apartamenty królowej (część z nich zajmowała Maria Leszczyńska, żona Ludwika XV), opera królewska oraz sale przeznaczone na ekspozycję historii Francji.

 

Notre-Dame, Katedra (Notre-Dame, La Cathedrale). Usytuowana na wyspie na Sekwanie, zw. Cité, w miejscu, gdzie znajdowały się świątynie galijskie i rzymskie, później wczesnochrześcijańskie. Już w końcu VI w. stała tu bazylika bogato zdobiona mozaikami, z koryncką kolumnadą, prawdopodobnie fundacji króla Franków Childeberta. Bazylika ta spłonęła w 857 r., potem została odbudowana. Obok, w miejscu obecnego prezbiterium, od IV do XII w. znajdowała się kaplica St. Étienne. Obecną katedrę zaczęto budować, z inicjatywy biskupa Paryża Maurice de Sully, w 1163 r. kiedy to papież Aleksander III poświęcił wodę do zaprawy, a król Ludwik VII położył kamień węgielny pod istniejący do dziś gmach. Nie znamy już dziś nazwiska pierwszego architekta, który stworzył genialny projekt całości, w pewnej mierze wzorujący się, co prawda, na wcześniejszych założeniach romańskich ale mający niemal pary luwrklasycznie gotycki kształt, porównywany tylko z pochodzącymi z tej samej epoki słynnymi katedrami w Chartres (1194-1220) i Saint-Denis (1137-1144). Jego następcy – Jean de Chelles i szczególnie jeden z największych budowniczych Francji – Pierre de Montreuil, a także Jean de Ravy i Raymond du Temple w ciągu ponad dwustu lat stworzyli znane na całym świecie arcydzieło europejskiego gotyku. Katedra ma oczywiście układ orientowany – prezbiterium, dookoła którego prowadzi podwójne obejście, znajduje się w części wschodniej. Tę część wzniesiono najwcześniej, do 1182 r., a więc budowano ją prawie 20 lat. Do końca XII wieku wybudowany został transept i główna bryła kościoła. Warto zauważyć, że – w przeciwieństwie do większości kościołów – transept, czyli część rozdzielająca prezbiterium od nawy, znajduje się niemal dokładnie w środku kościoła - a więc nawa i prezbiterium są prawie tej samej długości, ponadto sam transept ma szerokość równą szerokości nawy, a więc w planie kościoła nie odzwierciedla bocznych ramion krzyża. Przed 1208 rokiem wybudowano portale głównej, zachodniej, fasady, w 1220 roku – górującą nad nimi Galerię Królów Izraela i Judy – przodków Chrystusa, przed 1240 – wieżę południową, dziesięć lat później – północną. W drugiej połowie XIII w. dobudowano bardzo piękne fasady transeptu, północną i południową, podobnie jak zachodnia ozdobione pięknymi rozetami oraz wysoką, drewnianą iglicę nad transeptem. Do początków XIV w. powstały jeszcze kaplice, otaczające prezbiterium przy obejściu.

W czasie Rewolucji katedra, podobnie jak i inne kościoły Paryża, poniosła znaczne straty: zniszczeniu uległy niemal wszystkie posągi z wejściowych portali i Galeria Królów; nieokrzesani sankiuloci, myśląc, że figury przedstawiają dawnych władców Francji, zrzucili je na ziemię lub na miejscu pozbawili głów (pozostałości oryginalnych szczątków eksponowane są w Muzeum Sztuki Średniowiecznej w Cluny). Zdewastowano również wnętrze katedry i iglicę. Katedrę przemianowano najpierw na Świątynię Rozumu, a następnie urządzono w niej skład wina, a w 1795 r. gmach zamknięto do 1802 r. Prace restauracyjne podjęto dopiero na polecenie króla Ludwika Filipa w 1844 r., a wykonywał je – przez 20 lat – głównie architekt Eugène-Emmanuel Viollet-le-Duc, który dokonał wielu przebudów w stylu neogotyckim (nowa zakrystia, rekonstrukcja rzeźb w portalach, rzygacze i maszkarony w wieżach). Wybudował również od nowa imponującą iglicę o wysokości 90 m, wykonaną z 500 ton drzewa dębowego i 250 ton ołowiu. Otacza ją 12 miedzianych posągów apostołów, wykonanych przez rzeźbiarza Wiktora Geoffroy-Dechaume’a, który w jednej z rzeźb sportretował architekta Viollet-le-Duca. Zrekonstruowane zostały także posągi Galerii Królów, wyposażenie wnętrza i plac przed katedrą.

dziedziniec luwru - rzut z przoduKrólowie francuscy koronowani byli nie w Notre-Dame, tylko w gotyckiej katedrze w Reims, za to w 1804 w Notre-Dame Napoleon I został koronowany cesarzem Francji. Wcześniej, ślub w katedrze brał Henryk z Nawarry (późniejszy król Henryk IV) oraz król Ludwik XIV, później chrzczono tu syna Cesarza (zw. Orlątkiem). W 1944 r. generał Charles de Gaulle był obecny w czasie uroczystej mszy dziękczynnej za wyzwolenie Paryża, a w 1970 Francja i cały świat żegnały generała w katedrze w czasie mszy żałobnej. Polskim akcentem jest fakt, iż 10 września 1573 r. Henryk Walezy spotkał się tu z posłami z Polski, którzy zaoferowali mu koronę i zaprzysiągł w katedrze Notre-Dame umowę z polską szlachtą, tzw. artykuły henrykowskie, które później stały się częścią podstaw ustrojowych I Rzeczypospolitej. Henryk podjął także szereg zobowiązań wobec polskiego narodu (Pacta Conventa), które miał spełnić, przyjmując polską koronę. Jak wiadomo, Walezjusz już wkrótce przedłożył uroki Paryża nad wspaniałości Krakowa. Tablica pamiątkowa przy wielkim ołtarzu katedry Notre-Dame przypomina o spotkaniu posłów polskich z Henrykiem.

Turystę, stającego przed katedrą od strony zachodniej, na dziedzińcu, ozdobionym konnym pomnikiem króla Karola Wielkiego – zachwyca przede wszystkim harmonia i (pozorna!) symetria głównej fasady. Dzieli się ona na wyraźne trzy pasy, z których pierwszy to potrójny portal wejściowy zwieńczony Galerią Królów, w której stoi obok siebie 28 figur nadnaturalnej wielkości, drugi - to ażurowa galeria biforiów, ozdobiona wielką rozetą o 10-metrowej średnicy (w jej centrum - medalion z Matka Boską) i zwieńczona galerią chimer, trzeci wreszcie tworzą dwie płaskie wieże (69 metrów). Pierwsze dwa pasy fasady tworzą niemal kwadrat. Między wieżami widać czubek XIX-wiecznej iglicy. Katedra zaskakuje też swoim ogromem: ma 130 metrów długości i 48 m szerokości. Sklepienie nawy głównej wznosi się na 35 metrów, więc sięga do połowy wysokości wież.

Dokładne przyjrzenie się fasadzie od razu odkrywa jej asymetryczność: lewy portal, poświęcony Matce Boskiej, pochodzi z ok. 1210 r. i przedstawia w reliefach sceny z jej życia, m in. genealogię Maryi, Zwiastowanie, Boże Narodzenie, Zaśnięcie i Zmartwychwstanie. Filar dzielący odrzwia ozdobiony jest figurą NMP z Dzieciątkiem, w górnych częściach widzimy m.in. Koronację Maryi. Łuk portalu wpisany jest w trójkątne obramowanie. Prawy portal - portal św. Anny - powstał ok. 1220 r., ale zdobiący go ostrołukowy tympanon zawiera rzeźby sprzed 1180 r., a więc najstarsze spośród wszystkich, zachowanych w katedrze. W najwyższej części łuku znajduje się płaskorzeźba Matki Boskiej Tronującej z Dzieciątkiem, obok niej inicjator budowy katedry - biskup Maurice de Sully i król Ludwik VII w otoczeniu aniołów. Środkowy, największy portal Sądu Ostatecznego, pochodzi z ok. 1220-30 r., ale jedynie kilka fragmentów rzeźb (m.in. postać Chrystusa w górnej części tympanonu) pochodzi z I połowy XIII w., reszta to XIX-wieczna rekonstrukcja.

katedra notre dame5Południowa fasada Notre-Dame, mniej znana z fotografii i pocztówek, pokazuje katedrę jeszcze bardziej okazale. Potężne przypory podtrzymują ścianę nawy, a nad portalem transeptu znajduje się wielka rozeta o 13 m średnicy, nad którą znajduje się inna, mniejsza. Ponieważ widok nieco ograniczają zarośla oraz fakt, że na teren przykościelny od tej strony wchodzić nie wolno, warto cofnąć się dla nabrania perspektywy mostem au Double aż na lewy brzeg Sekwany, na Quai Montebello. Portal południowy poświęcony jest św. Szczepanowi i zdobią go wizerunki, odnoszące się do życia i męczeńskiej śmierci tego świętego. Pochodzi z 1260 r. Północna fasada (od strony rue de Cloître Notre-Dame), choć nie identyczna jak południowa, jest dziełem tych samych autorów i tej samej epoki - budowali je architekci Jean de Challes (do 1258 r.), a potem Pierre de Montreuil. Obie wielkie rozety najefektowniej prezentują się zresztą od wewnątrz, zwłaszcza w słoneczny dzień, kiedy światło ukazuje piękno ich witraży. W portalu północnym transeptu znajduje się oryginalny, pochodzący z ok. 1260 r. posąg Matki Boskiej, umieszczony na głównym filarze.

Od wschodu można obejrzeć absydę katedry od strony skweru Jana XXIII. Imponująco wyglądają stąd zwłaszcza pochodzące z I połowy XIV w. wielkie łuki przyporowe (rozpiętość do 15 m), projektowane przez arch. Jean Ravy. Znajdująca się na skwerze neogotycka fontanna pochodzi z 1845 r. i znajduje się w miejscu XVII-wiecznego pałacu arcybiskupów Paryża, zburzonego w 1831 r.

Wejście do katedry przez portal Św. Anny (prawy). Wielkość wnętrza tonuje nieco panujący zazwyczajdziedziniec luwru8 półmrok, jednakże warto pamiętać, że katedra może pomieścić na raz ok. 9 tys. wiernych. Blisko 140-metrową perspektywę podkreślają strzeliste łuki nad prezbiterium. Uwagę zwiedzających zwracają wielkie rozety na ramionach transeptu, ozdobione pięknymi witrażami. Rozeta północna (po lewej stronie) przedstawia postać Matki Boskiej w centrum, w otoczeniu postaci ze Starego Testamentu. Witraże są oryginalne, XIII-wieczne. Rozeta południowa zachowała większość witraży autentycznych, część szybek zrekonstruowano. Tutaj postacią centralną jest Chrystus, otoczony pannami mądrymi i głupimi, postaciami dwunastu apostołów i świętych. Witraże w małych rozetach transeptu oraz w oknach pochodzą z 1965 r., ale przy ich rekonstrukcji używano metod średniowiecznych.

W kaplicach nawy z prawej strony od wejścia znajdziemy cykl wielkich obrazów nazywanych Mays z lat 1630-1707, fundowanych co roku przez paryskie cechy (głównie złotników) w dniu 1 maja – dniu św. Józefa - Robotnika. Dzieła, autorstwa Charlesa Le Bruna, przedstawiają przeważnie sceny z Dziejów Apostolskich. Główny ołtarz jest XIX-wieczną realizacją projektu Eugène Violett-le-Duca, natomiast płaskorzeźby na zewnętrznej stronie otaczających go ścian i na ścianie chóru pochodzą z XIV w. (głównie autorstwa Jean Ravy). Z tej samej epoki pochodzi usytuowany na prawo od głównego ołtarza posąg Matki Boskiej z Dzieciątkiem, nazywanej Notre-Dame de Paris (Matka Boska Paryska), wiązany z patronką katedry, choć w rzeczywistości przeniesiony z istniejącej wcześniej na wyspie kaplicy Saint-Aignan. Przy ołtarzu wspomniana wcześniej tablica Henryka Walezego. Z lewej strony ołtarza bogato rzeźbione, barokowe stalle i tron biskupi pochodzą z przebudowy, jakiej dokonał w początku XVIII w. król Ludwik XIV, realizując wcześniejsze o 60 lat śluby swego ojca. Ludwik XIII, nie mogąc doczekać się potomka, przyrzekł Matce Boskiej wybudować wielki ołtarz i wyposażyć prezbiterium, jeśli urodzi mu się syn. Późniejszy “Król-Słońce” w 60 lat po ślubowaniu ojca wypełnił obietnicę. Po rewolucyjnych spustoszeniach ocalała tylko część rzeźbionych stalli. Wykonano je w latach 1711-15 w pracowni J.Desgoullona i R.Charpentiera. Posąg fundatora, Ludwika XIII, autorstwa Guillaume’a Coustou znajduje się po prawej stronie za prezbiterium. Obok rzeźba Ludwika XIV – dzieło Antoine’a Coysevoxa. Obie figury (z 1715 r.) towarzyszą Piecie z 1723 r., autorstwa Nicolasa Coustou, ze złoconą płaskorzeźbą Françoisa Girardona na przedniej części cokołu. W bocznych kaplicach i na ścianach nawy obejrzeć można jeszcze kilka XVIII-wiecznych obrazów i rzeźb, wśród których szczególnie ekspresyjny jest nagrobek marszałka Francji Henryka d’Harcourt, gdzie nieboszczyk przedstawiony jest w momencie wstawania z grobu, na skutek desperackiego żalu wdowy. Autorem dzieła z 1775 r. jest słynny rzeźbiarz Jean-Baptiste Pigalle.

W tylnej części katedry, na lewo od drzwi wejściowych, znajduje się kiosk z pamiątkami i dewocjonaliami, a za nim - wejście na schody, prowadzące na wieżę (wstęp płatny). Po 387 stopniach można wejść na taras, skąd rozciąga się piękna panorama centrum Paryża.

Scré Coeur, Basilique (Bazylika Serca Jezusowego). Wznosi się na najwyższym wzgórzu Montmartru, a jej wierzchołek jest – po wieży Eiffla – najwyższym punktem Paryża. Kopuła główna bazyliki ma wysokość 83 metry, a budowla usytuowana jest na liczącym 130 m wzgórzu. bazylika sacr-cur serca jezusowego na wzgorzu montmartreŚwiątynia ma ok. 100 m długości i 50 m szerokości. Doskonale widoczna niemal z wszystkich części miasta jest świetnym znakiem orientacyjnym, od blisko stu lat stanowi także obowiązkowy punkt w zwiedzaniu Paryża. Doskonałą widoczność bazyliki powiększa gatunek granitu, z którego ją wykonano – bieleje on z czasem, na skutek zetknięcia z powietrzem.

Decyzję o jego budowie podjęto po wojnie francusko-pruskiej i po upadku Komuny Paryskiej, a kościół miał stanowić wotum dziękczynne za ocalenie stolicy i pojednanie narodowe. Inicjatorami budowy byli dwaj przemysłowcy – Alexandre Legentil i Rohault de Fleury. Na konkurs, który rozpisano w 1873 r. wpłynęło 78 projektów. Rok później do realizacji przeznaczono projekt autorstwa Paula Abadie. Równocześnie ogłoszono publiczną składkę na budowę bazyliki. Wiele czasu pochłonęło utwardzenie gruntu i budowa fundamentów, w efekcie kościół stanął dopiero w 1914 r., a poświęcono go jeszcze później - w 1919 r., po zakończeniu działań I wojny światowej. Bazylikę wzniesiono w stylu, nawiązującym do wczesnochrześcijańskich realizacji bizantyjskich, na planie krzyża greckiego, z układem kopuł, nawiązującym do weneckiej bazyliki Św. Marka, a także do bizantyjskiej katedry w Périgueux. Poza kształtem głównej najwyższej kopuły i jej czterema replikami w czterech ramionach krzyża, dla S.C. charakterystyczne jest rozwiązane urbanistyczne w postaci ogromnych, kilkukondygnacyjnych schodów, symetrycznie prowadzących na wzgórze wśród fontann i tarasów ogrodowych. Przed wejściem usytuowane są konne posągi króla Ludwika IX świętego i Joanny d’Arc, autorstwa H.Lefebvre’a.

W myśl pierwotnych założeń, bazylika S.C. miała być kościołem pielgrzymkowym, o bardzo skromnym wystroju wnętrze. W efekcie jednak dekoracje są dość bogate, w stylu nawiązującym do sztuki bizantyjskiej. Mozaiki na sklepieniu prezbiterium są dziełem malarza Luc-Oliviera Mersona, autorem większości rzeźb jest Louis-Ernest Barrias. Twórcą figury Chrystusa z 1911 r. usytuowanej na szczycie fasady, jest Eugène Benet. On także stworzył srebrną statuę Matki Boskiej (z 1896 r), w obejściu prezbiterium. W liczącej 83 m wieży dzwonnicy (z tyłu budynku, wybudowana w latach 1905-10 r. wg projektu Luciena Magne’a) znajduje się jeden z największych dzwonów świata - ważący 18,5 ton Le Savoyarde (Sabaudczyk). Serce dzwonu waży 850 kg.

Pod kościołem jest znajduje się krypta neoromańska, w której znajduje się m.in. urna z sercem inicjatora budowy – A.Legentila. Wyświetlane są tu także filmy, przedstawiające historię bazyliki.

Budowa bazyliki, podobnie jak to było z wieżą Eiffla, wywołała wiele dyskusji estetycznych, a niemniej – politycznych. Dziś kościół jest jednym z najczęściej zwiedzanych obiektów Paryża, głównie ze względu na swoje atrakcyjne położenie w centrum Montmartru, a niemniej – ze względu na swą fotogeniczność. Na wzgórze można także wjechać kolejką linowo-terenową.

Bazylika otwarta 6.30-23.00, wstęp wolny, jedynie na kopułę i do krypty wstęp płatny.

Łuk Triumfalny (Arc de Triomphe), na placu Étoile, obecnie nazywanym Placem generała de Gaulle’a, na zachodnim krańcu Champs Élysées. Wybudowany z inicjatywy Napoleona, który polecił wznieść go po zwycięstwie pod Austerlitz w 1805 r., na wzór łuków starożytnego Rzymu (gł. Łuku Konstantyna), ale w znacznie bardziej monumentalnej skali. Budowę rozpoczęto w 1806 r. wg projektu architekta Jean-François Chalgrina, we współpracy z architektami Pierre-uk tryunfalny2François Fontaine i Charlesem Percierem, a następnie pod kierunkiem Gousta. Prace trwały długo i z przerwami (po upadku Napoleona w 1815 budowę zarzucono aż do 1832), ale już w 1810 na istniejące fundamenty nałożono atrapę Łuku, by mogła pod nim przejechać córka cesarza Austrii Maria Luiza, udająca się do Luwru na uroczystość zaślubin z Napoleonem (po jego rozwodzie z Józefiną). Ostatecznie Łuk ukończono za rządów Ludwika Filipa w 1836 r., a 15 grudnia 1840 r. przejechał pod nim kondukt żałobny Napoleona, którego prochy właśnie wtedy sprowadzono z wyspy Św. Heleny.

Łuk ma 49 m wysokości, 45 m szerokości i 16 m głębokości. Pokryty jest bogatą dekoracją rzeźbiarską. Na głównych fasadach widnieją cztery rzeźby alegoryczne, z lat 1832-36. Najbardziej znaną jest usytuowana po prawej stronie patrząc od Champs Élysées grupa “Wymarsz ochotników w 1792 r.”, autorstwa Franç ois Rude’a, popularnie zwana “Marsylianką”. Po lewej stronie rzeźba Jean-Pierre Cortota “Triumf Napoleona w 1810 r.”. Po przeciwnej stronie, a więc od Alei Wielkiej Armii, na fasadzie Łuku znajdują się rzeźby Antoine Etexa “Opór ludu francuskiego w 1814 r.” i “Pokój 1815 r.” Powyżej, na głównych fasadach po dwie, a na bocznych po jednej, umieszczono sześć płaskorzeźb różnych autorów, przedstawiających główne bitwy Napoleona oraz wydarzenia Rewolucji. Postacie “Sław” ponad łukami są autorstwa Jamesa Pradiera. Pod attyką znajduje się fryz, o łącznej długości 167 m, na którym kilku autorów ukazało “Wymarsz i powrót Wielkiej Armii”. Na attyce umieszczono 30 tarcz z nazwami miejscowości, w których Napoleon toczył zwycięskie bitwy. Na szczycie Łuku miał początkowo znajdować się wielki pomnik Napoleona, po upadku cesarza z pomysłu tego zrezygnowano i w 1886 r. na dachu umieszczono kwadrygę, autorstwa Alexandra Falguière’a, którą jednakże zdjęto z końcem XIX w. i w efekcie do dziś Łuk nie jest niczym zwieńczony. Na wewnętrznych ścianach Łuku umieszczono nazwy 128 miejscowości, gdzie rozgrywane były bitwy z czasów Rewolucji i Napoleona i nazwiska ok. 600 marszałków i generałów Wielkiej Armii. Turysta polski znajdzie tu m.in. Pułtusk, Ostrołękę, Heilsberg (Lidzbark Warmiński) i Gdańsk, oraz nazwiska generałów Poniatowskiego, Dąbrowskiego, Zajączka, Kniaziewicza, Chłopickiego, Sułkowskiego i Łazowskiego.

Po sprowadzeniu prochów Napoleona, kolejnym wielkim pogrzebem, który przeszedł pod Łukiem Triumfalnym był w 1882 r. pogrzeb Léona Gambetty, a w 1885 r. tłumny i uroczysty uk tryunfalny4pogrzeb Wiktora Hugo. Jego trumna wystawiona była pod Łukiem na widok publiczny przez całą dobę, a w ceremonii wzięło udział 800.000 ludzi. 11 listopada 1920 r. pod Łukiem Triumfalnym umieszczono Grób Nieznanego Żołnierza (prochy jednego z uczestników bitwy pod Verdun), przed którym płonie wieczny ogień. Od tego czasu Łuk Triumfalny jest miejscem uroczystości z udziałem oficjalnych delegacji zagranicznych, odwiedzających Paryż.

Początkowo Łuk Triumfalny zamykał tylko perspektywę Champs Élysées i był otoczony luźną zabudową i rogatkami miejskimi. Dopiero w połowie XIX w., wg projektu przebudowy Paryża barona Haussmanna, wykonano plac Gwiazdy o średnicy ok. 120 m, od którego promieniście odchodzi 12 reprezentacyjnych alei: Champs Élysées, Friedland, Hoche, Wagram, MacMahon, Carnot, Grande Armée, Foch, Wiktora Hugo, Kléber, Iéna i Marceau. Centralnym punktem placu, a zarazem tej części miasta, stał się wówczas Łuk Triumfalny. Po śmierci generała de Gaulle’a plac Étoile przemianowano na Charles de Gaulle, ale nazwa ta nie przyjęła się jeszcze i nawet w oficjalnych nazwach używa się łącznie starego i nowego brzmienia, najczęściej w postaci kompromisu Place Étoile-Charles de Gaulle.

Wewnętrznymi schodami lub windą można dostać się na dach Łuku (wstęp płatny), skąd rozciąga się wspaniała perspektywa, zwłaszcza na wschód, w kierunku Champs Élysées i Tuileries oraz na zachód, w stronę Neuilly i Défense. We wnętrzu budowli znajduje się małe muzeum, poświęcone historii obiektu.

Łuk usytuowany jest na osi Pól Elizejskich, a więc mniej więcej na linii z południowego wschodu na północny zachód. Stojąc na środku Champs Élysées można podobno zobaczyć zachodzące słońce w osi Łuku tylko jednego dnia – 2 grudnia, a więc w rocznicę bitwy pod Austerlitz, kiedy to Napoleon przyrzekł swoim żołnierzom, że wracać będą do domu pod Łukiem Triumfalnym.